Onder de Italiaanse zon

Leven met een zon die nooit op vakantie gaat.

Als je op een warme zomerdag boodschappen gaat doen in Italië, ontdek je al snel dat de populairste parkeerplaatsen zich zelden pal voor de ingang bevinden. Iedereen lijkt op jacht naar hetzelfde schamele boompje helemaal achter op het terrein. Een paar minuten extra lopen weegt verrassend licht wanneer je stuur daarna niet aanvoelt als een gloeiend bakblik. Jaren geleden betrapte ik mezelf erop dat ik precies hetzelfde deed. Mijn blik glijdt tegenwoordig automatisch eerst langs de schaduw en pas daarna langs de vrije parkeerplaatsen. Dat had ik vroeger nooit gedaan. Integreren in Italië begint soms op de meest onverwachte momenten.

Ruim vijfentwintig jaar geleden keek ik heel anders naar de Italiaanse zon. Ik begreep eerlijk gezegd weinig van de manier waarop Italianen ermee omgingen. Zodra de zomer serieus begon, gingen overal de luiken dicht. Terwijl ik instinctief de ramen openzette om de frisse lucht binnen te laten, leek het alsof complete straten zich juist afsloten van het daglicht. Pas nadat ik mijn woonkamer een paar keer had veranderd in een heteluchtoven, drong langzaam tot me door dat ik helemaal geen frisse lucht naar binnen haalde! Vanaf dat moment begon ik anders naar die gesloten luiken te kijken.

In het begin dacht ik dat Italianen zich tegen de zon beschermden. Pas later begreep ik dat ze haar allang hadden geaccepteerd. Ze kenden haar door en door.

Wie in Noord-Europa opgroeit, zoals ik, leert de zon waarderen als een zeldzame gast. Na een lange winter zetten we de deuren open, draaien we ons gezicht naar het licht en zoeken we het dichtstbijzijnde terras. Zon betekent vrijheid.

In Italië heeft de zon nooit de rol van gast gespeeld, ze hoort bij het huis. Ze laat druiven rijpen, kleurt de olijfgaarden zilvergroen en trekt miljoenen bezoekers naar het land. Tegelijkertijd laat ze beekjes opdrogen, verandert ze een wandeling van een kilometer in een conditietest en dwingt ze mensen al duizenden jaren om slim na te denken over de manier waarop ze wonen. Die invloed zie je overal terug.

Lang voordat de Romeinen hun villa’s bouwden, hadden de Etrusken al ontdekt dat een huis meer moest doen dan beschutting bieden tegen regen en wind. Het moest in de winter warmte vasthouden en in de zomer juist buiten houden. De Romeinen maakten dat systeem nog slimmer met binnenplaatsen, zuilengalerijen, regenwaterbassins en natuurlijke luchtstromen. Zij vochten niet tegen het klimaat, zij bouwden mét het klimaat. Die manier van denken is nooit verdwenen.

Dikke natuurstenen muren, kleine ramen, houten luiken en smalle straatjes worden door bezoekers vaak gezien als romantisch erfgoed. Voor de mensen die ze bouwden waren het vooral praktische oplossingen. Wij zien schoonheid, zij zagen een manier om in augustus normaal te kunnen leven.

En terwijl wij vandaag spreken over passieve koeling, duurzame architectuur en klimaatadaptatie, realiseer ik me steeds vaker dat veel van die zogenaamd nieuwe ideeën in Italië al meer dan tweeduizend jaar bestaan. De zon was hier nooit een vijand, ze was de architect.

De zon ontwierp niet alleen de huizen. Ze bepaalde ook het ritme van de mensen die erin woonden. Wie op een hete julidag, wanneer de zon haar hoogste punt heeft bereikt, door een Italiaans dorp wandelt, vraagt zich onwillekeurig af waar iedereen gebleven is. De smalle straatjes liggen er verlaten bij, de luiken zijn gesloten en op de piazza wachten de stoelen geduldig onder de schaduw van een eeuwenoude plataan. Alleen het onafgebroken gezang van de cicaden verraadt dat het leven niet is verdwenen. Het heeft zich eenvoudig even teruggetrokken. Die schijnbare verlatenheid is geen leegte. Ze maakt deel uit van hetzelfde eeuwenoude samenspel tussen mens en natuur dat ook de huizen heeft gevormd.

Wie wat langer blijft, ziet het dorp langzaam weer ontwaken. Eerst zwaait ergens een luik open. Daarna klinkt het gerinkel van kopjes uit een bar, rijdt een Vespa door een smalle steeg en verschijnt de eerste buurman die, zonder haast, een praatje maakt met iemand die toevallig voorbijloopt. Kinderen nemen de pleinen weer in bezit, terrassen lopen vol en de gesprekken lijken hun haast te verliezen.

Het is alsof de dag halverwege opnieuw begint. Pas dan begrijp je waarom Italianen in de zomer pas laat aan tafel gaan. De zon bepaalt hier al eeuwen het dagritme. Urenlang heeft ze niet alleen de lucht verwarmd, maar ook de daken, de gevels en de stenen straten. Zodra ze achter de heuvels verdwijnt, verandert er iets wezenlijks. De temperatuur daalt nauwelijks, maar de hitte houdt op je aan te vallen. De schaduw neemt het langzaam over en het dorp haalt weer adem.

Ik bewonder die vanzelfsprekendheid, al moet ik bekennen dat ik haar zelf nog altijd niet helemaal beheers. Waar veel Italianen ogenschijnlijk moeiteloos in een bloedhete auto stappen, zet ik de airconditioning zonder enig schuldgevoel op zestien graden. Dat stuit hier overigens op weinig enthousiasme. De gemiddelde Italiaan draait de airco liever een tandje hoger; te koud is vragen om een frescata, een gevreesde koude luchtstroom die volgens velen onvermijdelijk eindigt in een stijve nek, een verkoudheid of, nog dramatischer, een man die een paar dagen gevloerd is. Dat risico neem ik graag voor lief. Tegen de tijd dat ik uitstap, ben ik bijna diepgevroren. Vervolgens ontdooi ik langzaam terwijl ik mijn boodschappen doe. Het klinkt niet bijzonder charmant, maar het werkt verrassend goed. Op dagen waarop de thermometer de veertig graden aantikt, ben ik ervan overtuigd dat de uitvinder van de airconditioning postuum nog een Nobelprijs voor Verkoeling verdient.

Toch merk ik dat ik, ondanks mijn liefde voor die ijskoude luchtstroom, langzaam steeds Italiaanser ben gaan leven. Ik plan afspraken vroeger op de dag. Ik zoek automatisch de schaduwzijde van de straat op. Ik loop niet langer dwars over een zonovergoten plein als er ook een rij bomen naast ligt. Langzaam veranderde ook mijn eigen dagritme. Uiteraard heeft niemand me dat ooit uitgelegd, de zon heeft me er simpelweg aan laten wennen.

Hetzelfde zie je terug op het platteland. Wie vroeg in de ochtend door Umbrië of Toscane rijdt, ziet bouwvakkers, boeren en hoveniers al uren aan het werk. Tegen de tijd dat de zon haar hoogste punt bereikt, zit het zwaarste werk er vaak op. De laatste jaren hebben verschillende Italiaanse regio’s tijdens extreme hitte zelfs regels ingevoerd die zwaar lichamelijk werk in de open lucht tijdelijk verbieden. Op papier lijkt dat nieuw beleid. In de praktijk sluit het naadloos aan bij een levensritme dat hier al eeuwen bestaat: tegen de zon win je het niet, je kunt haar maar beter serieus nemen.

In Noord-Europa laten we onze agenda leiden door de klok. We spreken af om negen uur, lunchen om twaalf uur en dineren om zes uur, ongeacht de temperatuur buiten. Hier kijkt men eerst naar de lucht, naar de stand van de zon, naar de schaduw die langzaam over de olijfgaarden schuift en naar de hitte die als een trillende sluier boven de korenvelden hangt. Pas daarna volgt de rest van de dag.

Warmte doet bovendien meer dan alleen de temperatuur stijgen. Ze kruipt ongemerkt onder je huid. Je merkt het in het verkeer, waar het geduld soms net zo snel verdampt als een regenplas in augustus. Je merkt het aan jezelf wanneer een kleinigheid ineens buitenproportioneel irritant wordt. Mijn eigen lontje blijkt op sommige dagen ook een paar centimeter korter dan me lief is. Schaduw biedt daarom meer dan verkoeling. Ze verlaagt niet alleen de temperatuur, maar soms ook de spanning.

Juist nu de zomers heter worden, krijgt die eeuwenoude manier van bouwen ineens een verrassend actuele betekenis. Waar we vroeger bewonderend naar oude Italiaanse dorpen keken, blijken ze ineens ook buitengewoon toekomstbestendig. Ook in Italië verrijzen woningen met warmtepompen, zonnepanelen en de modernste isolatiematerialen. Tegelijkertijd blijven buitenluiken, pergola’s, diepe dakoverstekken en zorgvuldig geplante bomen vanzelfsprekende onderdelen van het ontwerp. Moderne techniek heeft de oude kennis niet vervangen, maar aangevuld. Sterker nog, ze lijkt haar juist opnieuw te bevestigen.

Daarin zie ik een groot verschil tussen Noord- en Zuid-Europa. Wij proberen de warmte vaak te corrigeren zodra ze al binnen is. Hier begint men veel eerder. Op de tekentafel: door schaduw te creëren voordat de zon de gevel bereikt, door lucht te laten bewegen voordat een ventilator nodig is en door bomen te planten voordat een airconditioner moet aanslaan. Preventie in plaats van correctie. Dat verschil lijkt klein, maar bepaalt uiteindelijk hoeveel energie nodig is om een huis koel te houden.

Onder dezelfde zon die de Etrusken zagen opkomen, zoeken wij vandaag opnieuw naar manieren om onze huizen koel en onze steden leefbaar te houden. Het voelt bijna ironisch dat sommige oplossingen, waar nu weer volop onderzoek naar wordt gedaan, hier al eeuwenlang deel uitmaken van het dagelijks leven. Eeuwenlang observeren, proberen en aanpassen heeft een schat aan praktische kennis opgeleverd die vandaag verbazingwekkend actueel blijkt.

Jaren geleden zocht ik de zon, tegenwoordig zoek ik de schaduw. Ik parkeer mijn auto onder dat ene schamele boompje, sluit de luiken zodra de hitte binnen dreigt te komen en plan mijn dagen ongemerkt steeds vaker om de zon heen. Italië heeft me veel meer geleerd dan alleen een andere taal.