De kunst van georganiseerde chaos

Waarom dingen in Italië zelden volgens plan verlopen en toch bijna altijd goed komen.

Wie lang genoeg in Italië woont, ontdekt dat orde hier op een andere manier ontstaat dan we in Noord-Europa gewend zijn. Wat voor ons al snel als chaos klinkt, stemmen die door elkaar lopen, meningen die botsen, handen die in de lucht gebaren maken, blijkt hier vaak precies de manier waarop een werkbare oplossing vorm krijgt.

Niet in stilte, niet volgens een strak schema, maar midden in een levendige uitwisseling waarin iedereen zich geroepen voelt iets bij te dragen, of het probleem nu van hem is of niet.

Ik zag het laatst weer gebeuren op een bouwplaats waar een ogenschijnlijk klein detail plotseling uitgroeide tot het middelpunt van een geanimeerde discussie. De elektricien, die eigenlijk alleen de zekeringen kwam controleren, had ineens een uitgesproken mening over een leiding die volgens hem een paar centimeter moest opschuiven. De loodgieter was het daar vanzelfsprekend niet direct mee eens, en binnen enkele minuten stond er een kring van mannen om een muur heen, meetlinten verschenen uit broekzakken, vingers volgden denkbeeldige lijnen en iedereen had een theorie.

Er werd gemeten, opnieuw gemeten, iemand tekende iets op de muur, iemand anders schudde zijn hoofd en stelde een alternatief voor. Ik liet het gesprek zijn gang gaan, luisterde, stelde af en toe een vraag en stuurde het geheel voorzichtig bij, totdat de verschillende ideeën langzaam in dezelfde richting begonnen te bewegen.

Aan het einde van de discussie liep iedereen weg met het vaste gevoel dat hij degene was geweest die de oplossing had aangedragen en…in zekere zin klopte dat ook.

Ik heb inmiddels geleerd dat mijn rol in dat systeem niet zozeer is om chaos te vervangen door orde, maar om orde en improvisatie met elkaar te laten samenwerken. Dat vraagt iets anders dan plannen en controleren, het vraagt timing, vertrouwen en het vermogen om mensen het gevoel te geven dat hun bijdrage ertoe doet, ook wanneer je zelf allang weet waar het naartoe moet.

Voor iemand uit Noord-Europa zit er diep van binnen een reflex om eerst te structureren, te plannen en pas daarna te handelen. Hier groeit een plan vaak terwijl men er al mee bezig is. Wat aanvankelijk rommelig lijkt, blijkt in de praktijk een vorm van praktische intelligentie, gevoed door ervaring, intuïtie en een opmerkelijke flexibiliteit.

Ik schreef eerder al over l’arte di arrangiarsi, het vermogen om met de beperkte middelen die er zijn toch een oplossing te vinden. Wat op papier misschien klinkt als improvisatie uit noodzaak, blijkt in werkelijkheid vaak een verrassend creatief en soms zelfs effectiever systeem.

Ik herinner me een middag waarop een levering materiaal uitbleef, precies op het moment dat een muur gestuct moest worden. Waar het werk in een ander land waarschijnlijk stilgelegd zou worden, volgde hier eerst een korte discussie, daarna verdween iemand met een busje, belde onderweg een kennis in een naburig dorp en keerde een uur later terug met materiaal dat niet identiek was aan wat besteld was, maar uiteindelijk beter bleek te werken. De muur werd diezelfde middag afgewerkt.

Op een andere dag stond een groep vakmensen rond een probleem dat volgens de planning eigenlijk niet had mogen bestaan. Er werd gekeken, gelachen, iemand haalde een herinnering op aan een vergelijkbare situatie jaren geleden, een ander pleegde een telefoontje en nog voor de discussie goed en wel was uitgepraat, stond er iemand op een ladder met een oplossing die niemand vooraf had bedacht. Het eindresultaat bleek mooier dan het oorspronkelijke plan.

Dat soort improvisatie ontstaat niet vanzelf. Het rust op iets dat minder zichtbaar is, maar minstens zo bepalend: vertrouwen. Problemen worden hier zelden opgelost omdat het ergens contractueel is vastgelegd, maar omdat mensen bereid zijn er samen uit te komen. Dat betekent dat je relaties moet opbouwen, luisteren, respect tonen voor ieders vakmanschap en soms simpelweg de tijd nemen om samen een kop koffie te drinken terwijl er wordt nagedacht. Wie voortdurend de confrontatie zoekt, merkt al snel dat oplossingen verder weg lijken te liggen. Maar waar goodwill is, ontstaat een bereidheid om nét dat stapje extra te zetten, een telefoontje te plegen of een omweg te bedenken die het verschil maakt.

Die manier van werken heeft diepe wortels. Italië is eeuwenlang geen strak georganiseerd geheel geweest, maar een lappendeken van stadstaten, elk met hun eigen regels en oplossingen. In zo’n context wordt flexibiliteit geen keuze, maar een tweede natuur. Steden als Florence, Siena en Perugia waren niet alleen concurrenten, maar ook broedplaatsen van inventiviteit, waar problemen werden opgelost zonder dat er altijd een vast model voorhanden was.

De koepel van Florence werd gebouwd zonder dat iemand precies wist hoe het moest. Leonardo da Vinci tekende oplossingen voor vraagstukken die zijn tijd ver vooruit waren. Improvisatie en inventiviteit blijken al eeuwenlang goede buren.

Dat betekent niet dat alles altijd soepel verloopt. Er zijn momenten waarop vijf mensen tegelijk praten, niemand elkaar lijkt te laten uitspreken en een strak schema even verleidelijk eenvoudig lijkt. Maar opvallend vaak eindigt zo’n moment met gelach, een klap op iemands schouder en een oplossing die zich aandient op het moment dat niemand er nog expliciet naar zoekt.

Wat hier op het eerste gezicht chaos lijkt, blijkt in werkelijkheid een andere vorm van orde. Geen orde die vooraf volledig wordt uitgetekend, maar een die ontstaat terwijl mensen samenwerken, denken, aanpassen en opnieuw proberen.

Voor buitenstaanders oogt het soms als een orkest zonder dirigent, maar wie iets langer blijft luisteren, merkt dat iedereen zijn instrument kent en dat er altijd wel iemand is die precies op het juiste moment inzet, zodat de dag uiteindelijk toch eindigt met muziek.