De discipline van het genieten

Wat werkcultuur zegt over hoe een samenleving haar mensen beschermt

Er bestaat een hardnekkig beeld van de Italiaan die, ogenschijnlijk onverstoorbaar, onder een olijfboom zit met een glas wijn in de hand, terwijl de rest van Europa zich haast naar de volgende deadline. Het is een beeld dat verkoopt: vakanties, kookboeken, verlangens naar eenvoud. Het heeft zelfs een naam gekregen die even muzikaal klinkt als het landschap waaruit zij is voortgekomen: il dolce far niente, de zoetheid van het nietsdoen.

Maar wie hier niet slechts verblijft, maar leeft en werkt, weet dat dit beeld vooral een buitenstaandersfantasie is. De werkelijkheid is minder cinematografisch en beduidend minder vrijblijvend.

Italianen werken hard. Vaak langer dan goed voor hen is. Dat het werk in bepaalde sectoren soms minder efficiënt verloopt dan in Noord-Europa, heeft zelden te maken met onwil of gemakzucht, maar veel vaker met structuren die knellen: een bureaucratie die tijd opslokt, een gebrek aan middelen, organisaties die draaien op te weinig mensen met te veel dossiers. Terwijl systemen traag zijn, versnellen de verwachtingen. Terwijl salarissen achterblijven, groeit de belasting.

In Noord-Europa wordt structureel overwerken vaak beschouwd als een symptoom dat er organisatorisch iets misgaat. Het wijst op slecht plannen of gebrekkige afbakening. Efficiëntie is er niet alleen een praktische waarde, maar ook een morele. Werk hoort binnen kaders te blijven, vrije tijd wordt gepland, beschermd, verdiend.

Hier lijkt het anders te werken. De werkdruk wordt zelden verminderd wanneer zij oploopt, zij wordt eerder verhoogd. Wat niet afkomt, schuift door naar de avond. Wat niet rond is, wordt in het weekend vervolmaakt. Overuren zijn geen uitzondering, maar een stilzwijgend onderdeel van de afspraak. Vaak niet eens betaald.

Ik merk het ook in mijn eigen werk. In berichten die op zondag binnenkomen, alsof dagen van rust vooral theoretische constructies zijn. In feestdagen die formeel vrij heten, maar waarop toch wordt verwacht dat je bereikbaar bent. In het idee dat professionaliteit zich toont in permanente beschikbaarheid, in het altijd kunnen inspringen, in het nooit helemaal dichtklappen van de laptop.

Tegen die achtergrond schuurt het romantische beeld van het dolce far niente. Het botst met de realiteit van volle agenda’s en half afgemaakte to-dolijsten.

En toch is er aan het einde van de dag iets dat mij blijft fascineren.

Wanneer de werkdag eindelijk loslaat, of althans tijdelijk zijn greep versoepelt, blijven niet alleen de pleinen gevuld, maar stromen ook de restaurants vol. Niet alleen op zaterdag, maar net zo goed op een willekeurige dinsdag waarop niets gevierd hoeft te worden en niemand jarig is. Op avonden die in een Noord-Europese stad waarschijnlijk geruisloos zouden verdwijnen op een bank, voor een scherm en met een bord op schoot.

Hier slepen obers haast achteloos een extra tafel naar buiten, alsof ze wisten dat er toch nog iemand zou aanschuiven. Stoelen krassen over de stenen, glazen vangen het laatste zonlicht op, bestek tinkelt tegen porselein. Uit openstaande keukens drijven geuren van knoflook, tomaat en warme olie het plein op, vermengd met stemmen die elkaar vinden, overlappen en lachen. Kinderen banen zich een weg tussen stoelen en borden door, met de vrijheid van wie nog niet hoeft te weten wat een werkdag met een mens kan doen.

Wie van een afstand kijkt, ziet een vorm van onbezorgdheid. Wie dichterbij zit, merkt dat het eerder iets anders is: een collectieve zucht, een gezamenlijk herstellen van even te strak gespannen spieren. Geen uitbundige ontsnapping, maar een ritueel van terugkeren naar menselijkheid.

Die uren aan tafel zijn geen decorstukken uit reisbrochures, maar een vorm van onderhoud. Een manier om niet volledig samen te vallen met je functie. Een stil verzet tegen de gedachte dat waarde uitsluitend afgemeten wordt aan output.

Waar in het noorden vrije tijd vaak aan de achterkant van de werkweek wordt gehangen, zorgvuldig afgegrensd en efficiënt benut, wordt hier eerder een grens getrokken midden in de drukte. Niet omdat het werk lichter is, maar omdat het werk anders alles zou kunnen opslokken.

Dat betekent niet dat het systeem zacht is of dat de problemen verdwijnen zodra de eerste glazen klinken. Lage lonen, hoge verwachtingen, structurele frictie, ze blijven aanwezig. Maar binnen die realiteit wordt iets beschermd: de mens die meer is dan zijn productiviteit.

Een espresso aan de bar die langer duurt dan gepland. Een lunch op zondag waarbij niemand op zijn horloge kijkt. Een gesprek dat uitloopt zonder dat iemand zich verontschuldigt.

Wat van buitenaf al snel wordt gezien als inefficiëntie of traagheid, blijkt in de praktijk een bewuste begrenzing. Het dolce far niente is geen permanente staat van nietsdoen, maar een weigering om elk moment te laten kapitaliseren. Het is aanwezig zijn zonder dat daar een directe opbrengst tegenover hoeft te staan.

Ik herken daarin ook mijn eigen worsteling. De Nederlandse drang om te structureren en te optimaliseren, om zelfs rust te organiseren, om efficiëntie als maatstaf te hanteren voor waarde. En tegelijk de ontdekking dat niet alles wat niet efficiënt is, zinloos is.

Onlangs zat ik na een lange dag vol telefoontjes, onverwachte verzoeken en verschoven afspraken op het dorpsplein. Mijn inbox was niet leeg, mijn hoofd evenmin. Ik wist dat er thuis nog werk lag te wachten. Toch zat ik daar, met een glas sap in mijn hand, mijn dochter spelend aan mijn voeten, terwijl het licht langzaam zachter werd en de stemmen om mij heen zich vermengden tot een rustig geroezemoes.

Niemand vroeg naar mijn planning. Niemand naar mijn bereikbaarheid. Er werd gepraat, gelachen en geleefd. Niet uit achteloosheid, maar uit noodzaak.

Wat ik daar begreep, is dat genieten hier geen ontsnapping aan arbeid is, maar een begrenzing ervan. Geen luxe, maar tegenwicht. En dat tegenwicht vraagt net zoveel discipline als het werk zelf. Werk krijgt ruimte, maar het leven ook.

Terwijl mijn dochter lachend door het laatste avondlicht rende en ik de vermoeidheid in mijn schouders voelde verzachten, werd iets helder dat zich moeilijk in statistieken laat vangen: een samenleving die ruimte blijft maken voor het leven buiten de prestatie, beschermt zichzelf tegen uitputting.

Een samenleving die blijft genieten, zelfs wanneer ze overwerkt is, brandt minder snel op.

Want zolang we ruimte weten te bewaren voor tegenwicht, houden we iets heel fundamenteels overeind. Maar ik vraag me steeds vaker af wat er gebeurt wanneer die ruimte steeds maar kleiner wordt.